Een dag in een andere wereld

Soms pakt het heel goed uit wanneer je de plannen flink omgooit. Ik besloot vorige week naar Rio de Janeiro te gaan in plaats van op een tropisch eiland in de regen te zitten. Eerder had ik al gehoord over het project Favela painting van twee Nederlandse jongens. Ze hebben de afgelopen jaren een drietal kunstprojecten uitgevoerd in de favela´s (sloppenwijken) samen met lokale jeugd waar ik graag meer over wilde weten. Een paar emails verder bleek dat zij niet in Brazilië waren, maar ik werd doorverwezen naar Nanko van Buuren, directeur van stichting Ibiss die me wellicht verder kon helpen. Zo gezegd zo gedaan en voor ik het wist ging ik de volgende dag op pad met Nanko die toch een Belgische journalist moest rondleiden. En ik kan terugkijken op één van de meest indrukwekkende dagen tot dusver.

Mede met het oog op het toekomstige WK en de Olympische Spelen in Rio is de stad bezig met een flinke schoonveegactie. Een groot deel van de bevolking in Rio woont in favela´s die gecontroleerd worden door drie drugsbendes die al jarenlang een gewelddadige strijd met elkaar en de politie voeren. De politie is op zijn zachtst gezegd niet welkom en wie de favela wilt betreden moet langs een checkpoint waarbij de bendes controleren wie er binnen komt en uitgaat. November vorig jaar heeft het leger één van de favela´s, Vila Cruzeiro, overgenomen na een veldslag van twee weken met vele doden tot gevolg aan beide kanten. De drugsleiders zijn verjaagd en de favela is nu onder controle van het leger. Hoogstwaarschijnlijk zullen er nog meer wijken volgen. De journalist wilde in zijn artikel een vergelijking maken tussen Vila Cruzeiro en de wijken die nog onder het bewind van de drugsbendes vallen en dus bezochten we diverse favela´s om de verschillen te bekijken.

Vila Cruzeiro stond dus als eerst op het programma. Nanko stuurde ons er op uit om de kunst van favela painting te bewonderen. Ietwat huiverig klommen we de trappen op om vanaf daar te genieten van het uitzicht. De wijk voldeed aan mijn verwachtingen van een favela. Kleine straatjes opklimmend tegen de heuvels, muziek uit alle hoeken en gaten en het leven wat zich voornamelijk op straat afspeelt. Na ons korte excursie dronken we een biertje voor de plaatselijke mini market en eigenlijk voelde het wel gemoedelijk. Nanko bleek een waar instituut en wordt door alle bewoners met veel respect en enthousiasme begroet. Waar de overheid het liet afweten heeft Ibiss zich de afgelopen jaren op allerlei manieren ingezet voor de favela´s en zijn bewoners. We schudden dus vele handen. Hoe gemoedelijk ook, de vele kogelgaten in de muren herinnerden ons aan de veldslag die hier nog maar kort geleden plaats vond. Verderop in de wijk heeft Ibiss een groot wijkcentrum opgezet waar vele activiteiten zoals zwemles, gezondheidszorg, cultuur en sport plaatsvinden. Daarnaast biedt Ibiss jongens een kans wanneer zij er voor kiezen de bende te verlaten door ze een baan en/of training aan te bieden. Nu de drugsbende de wijk verlaten heeft, is er een bron van inkomsten weggevallen voor veel bewoners. Een goed moment dus voor jongens om het roer om te gooien. Een vijftal jongens in straatwerkers outfit waren daar een mooi voorbeeld van.

Vila Cruzeiro

Na Vila Cruzeiro gingen we door naar de volgende favela die nog onder het bewind van de drugsbendes valt. Waar het in Vila Cruzeiro eigenlijk wel veilig en misschien zelfs gezellig te noemen viel werd het hier wat grimmiger. Na de wegblokkade omzeild te hebben kwamen we langs een checkpoint waar Nanko ook weer met veel enthousiasme onthaald werd. Ook hier weer wat biertjes gedronken terwijl de journalist zijn interviews afnam. De heen en weer rennende jongens met walk en talkies plus de drugsdealer op de hoek maakten duidelijk dat we hier in een andere omgeving waren. Hier zou ik nooit en te nimmer zonder Nanko kunnen komen, wat ook erg onverstandig zou zijn. Dus absoluut geen foto´s en ook niet even je sms´jes lezen, want wie weet maak je foto´s met je mobiel die later in een krant opduiken. Nadat we wat lacherig opmerkingen maakten over twee jongens die steeds langs kwamen fladderen werden we snel terecht gewezen dat dit geen grapje is en dat zij de boel in de gaten hielden voor de bendeleider wiens hand ik zojuist geschud had. Hmm.. Terwijl we de wijk weer uitreden ving ik nog een korte glimp op van het pistool van één van de jongens bij het checkpoint. Ok.. geen kattepis dus. Dit alles werd nog eens bevestigd door de enorm heftige verhalen van Nanko en het feit dat hij de dag ervoor nog twee goede vrienden van Ibiss had moeten begraven.

Ik had via de media wel het één en ander meegekregen over de strijd tussen de politie en de bendeleiders. Na een dag het met eigen ogen aanschouwd te hebben is het lastig de balans op te maken. Buurtbewoners geven aan dat de wijk er voor hen niet zozeer op vooruit is gegaan. Er is nauwelijks geld meer in omloop, dus kleine ondernemers hebben geen inkomen meer. En hoe gewelddadig ook, de bendeleiders zorgden voor bescherming van hun eigen bewoners die zich dus veiliger voelden dan nu het leger de controle over heeft genomen. Tegelijkertijd is dit een kans voor veel jongeren om het bendeleven in te ruilen voor een normale baan, wordt de wijk toegankelijker voor buitenstaanders zoals ondernemers en hulpverleners en kan het voor geen enkel kind gezond zijn om op te groeien in een wereld die gedomineerd wordt door drugshandel. Een dag is niet genoeg om een oordeel te vellen over een wereld waar de politie zo corrupt is dat ze vijf keer meer uitgeven dan verdienen, jongens van 20 jaar oud al 300 politiemoorden op hun geweten hebben en toeristen vermoord worden omdat de TomTom ze per ongeluk de favela instuurden.

Maar indrukwekkend was het zeker. En hoopgevend om te zie hoe Ibiss in deze trieste omstandigheden geweldig werk verricht (bezoek de website!). De welzijnsstichtingen in Nederland kunnen nog wat leren van de voortvarendheid van Nanko en zijn collega´s. Dit werd nog eens benadrukt in het geweldige steak restaurant waar we de dag afsloten bediend door jongens uit de favela´s die hier een tweede kans gekregen hebben en ons trots voorzagen van veel, heel veel vlees.